Aarthalopedia:Biçem el kitabı

Aarthalopedia sitesinden

Biçem el kitabının amacı ansiklopediye tutarlı bir format kazandırıp kolay okunabilir hâle getirmektir. Burada bulunan bilgilerin neredeyse tamamı Vikipedi sitesinden alınmıştır. Viki'nin basitliği açısından bazı noktaları kısaltılıp basitleştirilmiş, bazı noktaları es geçilmiş ve bazı noktaları ise düzenlenerek ansiklopediye uygun hale getirilmiştir.

Burada bulunan örneklerin bir çoğu değiştirilmemiş, ve fantezi dünyasından çok gerçek dünyadaki örnekler ile süslendirilmiştir. Bunun nedeni ise biçem el kitabının daha kolay anlaşılacağı düşünülmesindendir.

Madde adları[kaynağı değiştir]

Bir Aarthalopedia maddesinin adı, mümkünse o sayfanın ilk cümlesinin öznesi olmalıdır. Bu nedenle giriş cümlesi, örneğin "20. yüzyılın en büyük kuramsal fizikçisi Albert Einstein olarak bilinir." yerine "Albert Einstein, 20. yüzyılın en büyük kuramsal fizikçisi olarak bilinir." şeklinde kurulmalıdır. Eğer madde adının cümle başında yer alması mümkün değilse olabildiğince başlangıca yakın olmalıdır.

Madde içinde, madde adından ilk defa bahsedilirken kalın karakterlerle yazılmalıdır. Bu, üstten 'B' (kalın yazı) ikonunu seçerek veya terimi üç kesme işareti arasında ('''örnek''') yazarak sağlanabilir. '''Madde adı''' yazınca Madde adı görüntüsünü elde ederiz.

Genel bir kural olarak bağlantılar, maddenin ilk cümlesinde kalın yazılmış terimlerde ve madde içindeki bölüm başlıklarında kullanılmaz.

Bunun dışında maddenin ilk cümlesinde geçen diğer terimlerin kalın olarak yazılmasından kaçınılmalıdır. İstisnai bir durum madde adının alternatif yazılışları içindir. Bu durumda her değişik yazılış kalın olarak yazılır. "Münih, veya München" gibi.

Alt başlıklar[kaynağı değiştir]

Alt başlıklar için kalın yazı yazmaya yarayan ''' (üç kesme işareti) değil, == (iki eşittir işareti) kullanın. == ile başlayın, alt başlığı ekleyin, sonra tekrar == ekleyerek bitirin. Ya da yukarıdaki A (2. seviye başlık) ikonunu seçin.

Sadece ilk sözcüğün ilk harfini büyük yazın; diğer harfleri ve sözcükleri, özel isim veya özel bir terimin parçaları olmadığı sürece, küçük harfle başlatın.

  • Alt başlıklara bağlantı eklemekten kaçının. Bağlantı gerekli olduğu takdirde, terimi ilk cümlede tekrarlayıp, vikileştirmeyi orada yapın.
  • Alt başlıkları gereğinden fazla kullanmayın.
  • Başlıklarda madde ismini tekrarlamaktan kaçının: örneğin, "Albert Einstein" maddesinde "Albert Einstein'ın çocukluğu" değil, sadece "Çocukluğu" yazın.

Büyük harfler[kaynağı değiştir]

Büyük harfler vurgu amacıyla kullanılmamalıdır. Bir sözcüğü vurgulamak istiyorsanız, eğik yazı kullanın.

Unvanlar[kaynağı değiştir]

Unvanlar bir isimden önce geldiklerinde büyük harfle yazılır. Kendi başlarında kullanıldıklarında ise küçük harflerle yazılır.

  • Örnekler: "Kulüp başkanları" ve "Başkan Aziz Yıldırım"

Eğer unvan birden fazla sözcükten oluşuyorsa (örneğin, "başkan yardımcısı") ve isimden önce kullanılıyorsa tüm sözcüklerin baş harfleri büyük yazılır.

Din, tanrı, felsefe, doktrinler ve taraftarları[kaynağı değiştir]

İsim ya da sıfat olmaları fark etmemek üzere, dinlerin adları ve taraftarları büyük harfle başlar; Hristiyanlık veya Müslüman gibi.

Tanrılar özel isim olarak kullanıldığında büyük harfle başlar: Tanrı, Allah, Freya, Rab, Mesih. Muhammed gibi önemli dinsel figürlerden Peygamber gibi terimler kullanarak bahsederken de ilk harf büyük yazılır. Platonik anlamdaki aşkın fikirlerden bahsederken de büyük harfle başlanır: Kerim ve Hakikat gibi. Tanrıları işaret etmek için kullanılan zamirler ("o" vs.) ya da herhangi bir materyali ya da herhangi bir tanrının, insanın ya da başka bir şeyin soyut temsilini işaret eden isimler (bunların gerçek adlarından farklı olarak) büyük harfle başlamaz.

Elfler, periler, nimfalar ya da cinler gibi mistik ve mitolojik yaratıklar cins isim olarak kullanıldığında büyük harfle başlamaz. Buna istisna oluşturan bazı fantezi çalışmaları vardır; örneğin wikipedia:tr:J. R. R. Tolkien'in yapıtları efsanevi yaratıkları bir ırk olarak kurguladığından bunlar büyük harfle başlar. Aarthalopedia içerisinde kullanımı şöyledir: Orman elfleri, Elfler ve İnsan.

Felsefeler, doktrinler ve ekonomik düşünce akımları büyük harfle başlamaz. Ancak belirli bir ismin yerine kullanılıyorsa büyük harfle başlamalıdır. (Örneğin: demokrat küçük harfle başlar, ancak Demokrat Partili anlamında kullanılacaksa, Demokrat olarak yazılmalıdır.)

Takvim terimleri[kaynağı değiştir]

Gün ve ay isimleri belirli tarihlerden ve özel günlerden bahsederken büyük harfle başlarlar: 21 Haziran 2011 Pazartesi, 30 Ağustos Zafer Bayramı gibi. Cins isim olarak kullanıldıklarında küçük harfle başlarlar: "Büyük üstat cumaları çalışır, nakkaşhaneye cumartesileri gitmezdi." (Orhan Pamuk, Benim adım Kırmızı)

Mevsim isimleri de sadece özel isim olarak kullanılıyorsa büyük harfle başlar: kış meyvesi, Mevsim Sonbahar (şarkı), "Bu yaz epey sıcak geçti." gibi.

Hayvanlar, bitkiler ve diğer organizmalar[kaynağı değiştir]

Canlı türlerinin bilimsel isimlerinin yazılışlarında sadece ilk kelimenin baş harfi büyük yazılır. Diğer harfler her zaman küçüktür.

Gök cisimleri[kaynağı değiştir]

Gezegenlerin, yıldızların isimleri özeldir ve büyük harf ile başlar. "Güneş", "Dünya" ve "Ay" gibi sözcükler sadece "astronomi içerikli" kullanıldıklarında özel isim olarak kabul edilirler:

  • "Gökyüzünde Güneş'e Dünya'dan yakın konumda bulunan Venüs, Akşam Yıldızı veya Sabah Yıldızı olarak da isimlendirilir."
  • "Güzel bir gündü ve güneşin sıcaklığı hissediliyordu. "
  • "Meteorların açtığı kraterler Ay'da daha belirgindir ancak Jüpiter'in ayları için bunu söylemek mümkün değildir."

Yön isimleri ve bölgeler[kaynağı değiştir]

Bölgeler özel isimlerdir; ön takıları ile birlikte büyük harflerle yazılır; örneğin "Doğu Anadolu". Aynı kural diğer formlarda da uygulanır; Trakya bölgesinden biri için "Trakyalı" diye yazılır.

Yön bildirgeleri ("kuzey", "güneydoğu" vs.) genel kullanımda özel isimler değillerdir ve büyük harfle başlamazlar. Aynı kural diğer formları için de geçerlidir. Batı tarafını kastederken "batı kanadı" denirken başka yerde özel harf muamelesi görebilir: "Doğu Almanya".

Eğer bir bölgenin özel bir isme kavuşup kavuşmadığına dair şüpheniz varsa, olmadığını varsayıp hareket ediniz.

Kurumlar[kaynağı değiştir]

Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarının bütün sözcüklerinin baş harfleri büyük yazılır (örnek olarak: wikipedia:tr:Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, wikipedia:tr:Özel Alman Lisesi, wikipedia:tr:Çiçek Pasajı gibi..).

Öte yandan kurumların türünü belirten sözcük veya sözcükler büyük harfle başlamaz:

Yanlış: "Arkadaşım Hastane`ye çiçekle geldi."
Doğru: "Arkadaşım hastaneye çiçekle geldi." veya "Arkadaşım wikipedia:tr:Şişli Etfal Hastanesine çiçekle geldi."

Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dekanlığına, Hacettepe Üniversitesi Rektörlüğüne, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığının; Bakanlar Kurulunun, Danışma Kurulundan, Yürütme Kuruluna; Mavi Köşe Bakkaliyesinden, Gimanın, İş Bankasında.

Eğik yazı[kaynağı değiştir]

'' (eğik yazı) işareti şu şekilde kullanılır. Örnek:

''Bu eğik bir yazıdır.''

ortaya çıkan sonuç:

Bu eğik bir yazıdır.

Kullanıcıların eğik yazıyı sadece belirli sözcükleri vurgulamak için kullanmaları tavsiye edilir. Eğik yazı tutumlu kullanılmalıdır.

Kullanıcılar aynı zamanda şu durumlarda da eğik yazıyı kullanabilir:

Eser adları[kaynağı değiştir]

Kitap, gazete, dergi, film, dizi, televizyon programı, müzik albümü, video oyunu gibi isimler için italik yani eğik yazı kullanılmaktadır.

Sözcük olarak sözcükler[kaynağı değiştir]

Sözcükleri sözcük olarak veya harfleri harf olarak yazarken italik yani eğik yazı kullanılır. Örneğin:

  • , iki anlamındadır.
  • Latin asıllı alfabenin ilk harfi olan a sesli harftir.

Yabancı dillerden alınan sözcükler[kaynağı değiştir]

Aarthalopedia'da, wikipedia:tr:Türkçe bir karşılığı olmadığı için yabancı bir dilde yazılarak kullanılan, ancak bu kullanımıyla da Türkçeye henüz tam yerleşmemiş veya yazılışları Türkçeleştirilmemiş olan sözcüklerin eğik olarak yazılması tercih edilir. türk abecesine uyarlanmış veya yazılışı, okunuşu ile uyumlu hâle getirilmek üzere değiştirilmiş sözcükler eğik yazılmaz.

Alıntılar[kaynağı değiştir]

Normalde gerekmedikçe alıntıları italik yazmaya gerek yoktur. (Vurgulamak için ya da yabancı sözcüklerin kullanımında gerekebilir.) İtalik yazıların orijinal metinde bu şekilde olup olmadığını belirtin. Örnek:

Kuruldu bir âlem her günkü dünyamdan uzak,
Kaybolduğum düşünceye ve kendime yakın.
(vurgu eklenmiştir.)

Noktalama kuralları[kaynağı değiştir]

Temelde Türkçe dil bilgisi kurallarını uygulayın. Vikipedi'de genel kullanımdan farklı olarak pek az uygulama vardır.

Tırnak işareti[kaynağı değiştir]

Alıntılar için "çift tırnak" kullanınız; bu ekrandan daha rahat okunabilen bir karakterdir. 'tek tırnak' işaretini "bir alıntı 'bir başka alıntının içinde' olduğu zaman" kullanınız.

Not: Eğer bir ifade maddenin içinde tekli tırnak işareti içinde geçiyorsa, Vikipedi'nin arama özelliği kullanıldığında, bu özellik tırnak işaretleri içinde geçen ifadeyle birlikte bir sözcük oluşturuyormuş gibi işler. Örneğin maddede abcd ifadesi geçiyorsa, arama kutucuğuna abcd yazdığınızda bu ifadeyi bulamazsınız, bunun için ararken de tekli tırnak işaretinin kullanılması gerekmektedir. Bu karmaşık durum, çift tırnak işareti kullanmamıza yönelik başka bir tercih sebebidir.

Alıntılarda noktalama işaretleri kullanırken, noktalama işaretlerine sadece alıntının parçası iseler tırnak işaretlerinin içinde yer veririz.

Örnekler:

Can'a göre durum "vahimdi". (Nokta alıntının bir parçası değil.)
Can dedi ki: "Durum vahim." (Bütünüyle cümleden alıntı yapılmış, nokta alıntının bir parçası.)
Can'a göre bu "son yıllarda şahit olduğu en vahim durumdu." (Cümle bütünüyle alıntılanmamış da olsa nihai anlamı veren kısım alıntının içinde.)

Benzer şekilde, bir metinde bir makalenin başlığı tırnak işareti gerektiriyorsa (örneğin şarkı isimleri, şiirler, film ve dizi bölümlerinin isimleri vs.), tırnak işaretleri kalın olmamalı, çünkü işaret başlığın bir parçası değildir:

"Zampok Eyin Pi" Orhon Murat Arıburnu'nun bir şiiridir.

Daha uzun alıntılar ilk satıra iki nokta üst üste ile başlamak suretiyle yapılan girinti ile veya <blockquote> </blockquote> notasyonuyla ifade edilebilir. Girintili yazıyla ifade edilen alıntılarda tırnak işaretine gerek yoktur. Birden çok paragrafı olan (girinti kullanılmayan) alıntılarda, çift tırnak işareti her paragrafın başında eklenir, ancak sadece son paragrafın sonunda kapatılır.

Tırnak işaretlerini ve girintileri, alıntıları diğer metinlerden ayırmak için kullanın. Alıntıyı, alıntı yapılan metnin içinde vurgu, yabancı sözcük vb. olmadığı sürece eğik karakterle yazmaya gerek yoktur.

Tırnak işaretinin görünüşü[kaynağı değiştir]

Tırnak işareti iki şekilde görünebilir:

  • Tipografik yazı”, ‘yazı
  • Daktilo tipi "yazı", 'yazı'

Her ikisi de kullanılabilir. Ancak bilgisayarlarda öntanımlı olan, dolayısıyla İnternetteki ve Vikipedi'deki çoğu yazıda kullanılan yazı tipi ikincisidir. O yüzden, özellikle madde başlığında tırnak işareti kullanılıyorsa, daktilo tipi olmasına dikkat ediniz.

Tırnak işaretine benzeyen aksan işaretlerini (`yazı´) kesinlikle kesme işareti veya tırnak işareti olarak kullanmayınız.

Parantez kullanılan yerlerde noktalama[kaynağı değiştir]

Noktalama, içinde kullanıldığı yazıya göre uygulanır. Eğer yazının tamamı parantez içindeyse, bir fark olmadan aynen uygulanır. Paranteze alınan yazı tam bir cümle değilse (buradaki gibi), noktalama onun dışında kalır.

Bu uygulama köşeli parantez "[ ]" için de geçerlidir.

İki nokta[kaynağı değiştir]

İki nokta kullanırken öncesinde boşluk bırakmayınız (kelimeye birleşik yazınız); iki noktadan sonra boşluk bırakmayı unutmayınız:

  • Sadece iki sene üretildi: 1941 ve 1945. (Doğru kullanım)
  • Sadece iki sene üretildi : 1941 ve 1945. (Yanlış kullanım)
  • Sadece iki sene üretildi :1941 ve 1945. (Yanlış kullanım)
  • Sadece iki sene üretildi:1941 ve 1945. (Yanlış kullanım)

Kısaltmalar ve eşanlamlar[kaynağı değiştir]

Kısaltma veya eşanlamların yazılımın kurallarını kısaltma sayfasında bulunmaktadır.

Söyleniş/okunuş[kaynağı değiştir]

Türkçe ve diğer dillerdeki kelimelerin hangi stil kullanarak kullanılacağı Aarthalopedia:Biçem el kitabı(fonetik) de bulunmaktadır.

Basit tablolaştırma[kaynağı değiştir]

Bir boşlukla başlayan satırlar, yazı karakteri enlerinin sabit bir değer aldığı ve basit tablolaştırma için kullanılabilecek satırlar hâline gelir. Bu şekildeki kullanımda, bir boşluk ile başlayan ve devamında da herhangi bir şey içermeyen satır ise tablodaki olası boş satır gereksinimini karşılar.

Örnek:

         T.C.'nin para birimleri
==========================================

2005'e kadar   2005 - 2006  2006'dan sonra
------------   -----------  --------------
     TL            YTL            TL
                   YKr            Kr

Daha karmaşık tabloların yapımı ile ilgili bilgi için bakın: Yardım:Tablo.

Kullanım ve imla[kaynağı değiştir]

Kullanım[kaynağı değiştir]

  • Yazı içinde, yerleşmiş yabancı sözcükler kullanılmışsa, bunların ilk yazanın uygun gördüğü şekliyle bırakılmasında sakınca yoktur; ancak yine de maddeyi yazarken yaygın kullanıma sahip Türkçe alternatifler tercih edilmelidir.
  • Genel olarak kabul görmüş sözcüklerin kullanımı doğru kabul edilip tercih edilmelidir.
  • Anlamda şüpheye yer bırakmayacak sözcükler tercih edilmelidir.

Birinci tekil ve çoğul şahıs özne kullanımından kaçının[kaynağı değiştir]

Aarthalopedia maddeleri bir kişinin fikirlerine ya da deneyimlerine dayandırılmamalıdır. Bu yüzden "Ben" sözcüğü ancak alıntı bir sözün içindeyse kullanılabilir, bunun dışında asla kullanılmamalıdır. Benzer sebeplerden dolayı "Biz" ve "Biri" sözcüklerinin de kullanımından kaçınılmalıdır. "Biz Vandallık tehlikesine karşı dikkatli olmalıyız" yerine "Kullanıcılar vandallık tehlikesine karşı dikkatli olmalıdır" daha ansiklopedik bir ifadedir.

Yine de bazı durumlarda "biz" veya "ben" sözcüklerini kullanmakta sakınca olmayabilir. Her okuyanda ortak genel algı deneyimleri bu duruma örnek sayılabilir. "İnsanlar gözlerini açtığında bir şeyler görürler" en iyi ifade biçimi olsa da "Biz gözümüzü açtığımızda bir şeyler görürüz" ifadesi de kullanılabilir. Bu ifade edilgen "Gözler açıldığında bir şeyler görünür." kullanımından iyidir.

Aynı zamanda "biz" sözcüğünü matematik hesaplamalarında kullanmak da kabul edilebilir. Örnek olarak: "Bir sayının mutlak değer içerisinden nasıl çıkacağını bulmak için ilk önce sayıyı bilmemiz gerekir."

İkinci tekil şahıs kullanımından kaçının[kaynağı değiştir]

İkinci tekil şahsın kullanımı (sen) önerilmez. Bu ansiklopedik dilin muhafaza edilmesi ve cümlelerin açık olması açısından önemlidir. Yerine cümlenin öznesini belirtin, örneğin:

"Bir oyuncu başlangıç çizgisini geçtiği zaman 200 TL alır.", veya
"Başlangıç çizgisini geçen oyuncular 200 TL alırlar." şeklinde kullanın,
"Başlangıç çizgisini geçtiğin zaman 200 TL alırsın." kullanımı ansiklopedik dile uygun değildir ve önerilmez.

Ancak alıntı yapılırken bu kullanım tavsiye edilmez, alıntı doğrudan yapılmalıdır.

Resim altı yazıları[kaynağı değiştir]

Resimler, fotoğraflar ve diğer grafikler "kendi kendilerini anlatmıyorlarsa" alt yazı ile birlikte kullanılmalıdır. Örneğin bir albüm ya da kitap kapağı için alt yazı gerekmeyebilir. Biyografik bir maddede konu alınan şahsın fotoğrafı gibi grafikler için alt yazı gerekmeyebilir, ancak pek çok yerde şahsın adı, doğum ve ölüm tarihi, fotoğrafın çekildiği yer ve zaman gibi bilgiler eklenir: "Mehmet Kara (1924-1999), 80'li yıllar, İzmir'deki evinde)" gibi. Alt yazı sadece bir cümle ya da cümle parçası ise sonuna noktalama işareti konulmaz, eğer birden fazla cümle içeriyorsa konulur. Kitap ismi ya da ilgili bir materyal gibi kısımlar haricinde alt yazı italik yazılmamalıdır. Alt yazı her zaman büyük harfle başlar. Resim hakkında tam bilginin resmin kendi sayfasına konulması gerektiğini unutmayın, bu sayede dileyen kullanıcı resme tıklayarak ayrıntılı bilgi edinebilir.

Sırasız listeler[kaynağı değiştir]

Sırasız listeler hazırlanırken şu kurallara uyulmalıdır:

  • Tam cümleler sıralanırken, daima noktalama işaretlerini kullanın ve bir nokta ile bitirin.
  • Tamamlanmamış cümlelerin sonunda noktalama işareti kullanmayın.
  • Cümle tiplerini karışık kullanmayın; bir listede ya tam cümleler, ya da cümle parçaları kullanın.
  • Listedeki her bir giriş büyük harfle başlar, cümle ya da cümle parçaları kullanılması farketmez.